روزنامه ايران:متن سخنراني "احمد رضا دالوند"در همايش طراحي معاصر ايران
هنرمندان و صنعتگران ايرانى، استعداد و پيشوايى خود را از ديرباز به اثبات رسانيده و كارشناسان معتبر بين المللى در عالى ترين سطوح فرهنگى اين حقيقت را تأييد كرده اند.
تاريخ تمدن بشرى گواهى مى دهد كه ايرانيان طى شش هزار سال عشق خود را به زيبايى نشان داده اند و در اين راه خدمات بزرگى به تمدن و فرهنگ بشرى كرده و «شيوه خاص ايرانى» را در هنر به وجود آورده اند. ايرانيان در رشته هاى متعددى طبع آزمايى و آثارى خلق كرده اند كه سرآمد روزگار خود بوده است.
از جمله در رشته هايى چون: نقاشى و مينياتور - خط و تذهيب - صحافى و تجليد - حجارى و گچ برى - چوب برى و منبت كارى - حكاكى عاج و استخوان - فلزكارى - سفال سازى - شيشه و بلور - منسوجات - فرش و قالى - كاغذسازى - آجركارى - كاشيكارى و ...
ايران به واسطه موقعيت جغرافيايى از سه تمدن و فرهنگ چين و هند و اروپا استفاده كرده و اندوخته هايى بر ادب و علم و هنر خود افزوده و در مقابل توانسته است آن تمدن ها را از فرهنگ خود بهره مند سازد. ايران در تمام طول تاريخ مدنى خود، شخصيت خود را حفظ كرده و توفان هاى سهمگين مانند حمله اسكندر مقدونى و هجوم قبايل مغول و تاتار و تاخت و تاز اعراب نتوانسته است او را محو يا به كلى تغيير دهد، بلكه پس از هر فاجعه هولناكى، سجاياى اصلى خود را بازيافته و دوباره برپاخاسته و زندگى از نوآغاز كرده است.*(۱)
از جمله رشته هايى كه ايرانيان به آن مى پرداخته و آثارى بديع خلق كرده و تأثيرى شگفت در آن سوى مرزهاى ايران برجاى گذاشته بود، صنعت «صحافى و تجليد» بوده است.
صنعت صحافى و تجليد ايرانى در عهد صفويه، نه تنها مورد تقليد صنعتگران تركيه قرار مى گرفته، بلكه در ايتاليا و در ميان صنعتگران ونيزى موبه مو تقليد مى شده است. جالب آنكه از طريق تأثيرى كه صنعت صحافى و تجليد ايرانى در ايتاليا برجاى مى گذارد، بسيارى از نقوش شرقى و موضوعات اختصاصى ايرانى به طرح هاى اروپايى راه پيدا كرد. از طريق ايتاليا بود كه صنعت صحافى و جلد سازى و طلاكوبى و تزيين جلد ايرانى به اروپا سرايت كرد و در ممالك آنجا مورد تقليد واقع شد.
درباره اهميت صحافى و تجليد در نزد ايرانيان بايد گفت كه كار «خطاط» و «رسام» در توليد و فراهم آوردن كتاب و نسخ خطى با عمل صحاف تكميل مى شد. زيرا مسؤوليت حفظ اوراق كتاب از گزند زمانه و تهيه جلدى كه شايسته محتويات آن باشد به عهده صحاف بود.
بهترين موادى كه براى تجليد كتاب به كار مى رفت «چرم» بود. بعدها «مقوا» نيز مرسوم شد ولى صحافان قديم منحصراً براى جلد كتاب چرم را به كار مى بردند. آنها طرح هاى زيبايى را با فشار بر روى چرم حك مى كردند. گاه نيز طرح هايى با طلا بر روى چرم نقش مى كردند، هر چند كه جلدها و صحافى هاى دوران تيمورى و مكتب هرات در زيبايى و استحكام نظير ندارند؛ اما در دوره صفويه بود كه جلد كتاب با اشتياق زيادترى تزيين مى شد.
در اين دوره صحافى و تجليد و چرم كارى به حد كمال خود رسيد. در عهد صفويان تزيينات با دست و فشار دست اجرا نمى شد، بلكه به وسيله قالب هاى بزرگ مس و فولاد تهيه و عمل مى آمد.
از ديگر صنايع و هنرهاى ايرانيان، قالى بافى است. عالى ترين قالى هاى ايرانى در دوره صفوى بافته شده است. در زمان شاه اسماعيل و شاه طهماسب، شهر تبريز يكى از مهم ترين مراكز صنعت و فن و از جمله قالى بافى بوده است. ساير مراكز قالى بافى عبارت بودند از : كاشان، همدان، شوشتر، هرات و اصفهان.
هر قالى ايرانى يك اثر صنعتى كامل و تركيب متعادلى از طرح و رنگ و نقش بوده است.
در آمريكا چندين نمونه عالى از قالى هاى ايرانى وجود دارد. دو نمونه معروف در موزه مترو پوليتن نيويورك است. يكى در مجموعه «آلتمن» و ديگرى در مجموعه «بلومنتال». نمونه هاى عالى ديگر در مجموعه مايرون تيلور Mayron Taylor و پال گتى Paul Getty يافت مى شود.
قديمى ترين نمونه موجود قالى ترنجى با مناظر شكار است كه در موزه «پولدى پزولى» Poldi Pezzoli در ميلان ايتاليا نگهدارى مى شود و تاريخ بافت آن ۹۲۹ هجرى است، نام بافنده آن نيز «غياث الدين جامى» است.
قالى بزرگ ترنجى مسجد شيخ صفى اردبيل كه هم اكنون در موزه «ويكتوريا و آلبرت» لندن قرار دارد، برطبق كتيبه روى آن، به دستور «مقصود كاشانى» به عنوان هديه به مقبره مذكور بافته شده است (۹۴۶هـ).
از مشهورترين قالى هاى ايرانى، قالى هايى است كه نقش گل و برگ نخلى و شكل ابر به سبك چينى دارند. اين نوع قالى ها را به اشتباه به اصفهان نسبت مى دهند در حالى كه متعلق به شرق ايران و به هرات هستند. تصوير اين نوع از قالى ها در آثار نقاشان بزرگ هلندى و اسپانيايى قرون شانزده و هفده ميلادى ديده مى شود. در زندگى روزانه ايرانيان، باغ نقش عمده اى داشت. نقاشان ما نيز در آثار نقاشى و مينياتور اغلب مناظر باغ مى كشيدند. نقش باغ در اوايل دوره صفوى در طراحى قالى ها مرسوم شد. يك گروه جالب از قالى ايرانى، داراى نقش باغ هستند. در اين نوع از قالى ها، سطح قالى به قطعات مستطيلى كه داراى درخت و گياه است و جوى آب آنها را از هم جدا كره تقسيم شده است. اين نوع قالى ها، به «قالى خيالى» موسوم و به قالى «بهار خسرو» نيز معروف بودند. قديمى ترين نمونه از اين نوع كه با نخ نقره و طلا بافته شده، در مجموعه «فيگدور» در وين واقع است كه در زمان شاه عباس بافته شده است.
فرآورده هاى صنعت منسوجات ايران نيز در قديم به نقاط بسيارى از دنيا صادر مى شده است. در اغلب موزه هاى معتبر اروپا و آمريكا پارچه هايى وجود دارد كه اثر صنعتگران و هنرمندان ايرانى است. در كليساى سنت ويكتوريا دستمالى نگه دارى مى شود كه با اسلوب ساسانى بافته شده است. پارچه هاى ديگرى از دوره ساسانى را در موزه «كوپريونيون» نيويورك و در خزانه كليساى بزرگ «سانس» sens نگهدارى مى كنند. در موزه «لوور» پاريس يك پارچه ابريشمى محافظت مى شود كه متعلق به سال هاى حدود ۲۰۰ هجرى و كار استادان خراسانى است. در آن سال ها مرو و نيشابور شهرهاى معتبرى در نساجى بوده اند. پارچه يادشده به نوشته اى منقوش است با نام «اميرمنصور بختكين».
در برلين، ماستريخت، لندن، نيويورك، وين، پاريس، رم، ونيز، مادريد، مسكو و بسيارى از مراكز مهم جهان آثار متعددى از قالى و گليم و پارچه و مينياتور و سفال و سراميك و شيشه و بلور و فلز و انواع دست ساخته هاى حيرت آور اساتيد ايرانى با احترام و تكريم حفظ و نگه دارى مى شود.
در موزه مترو پوليتن نيويورك، يك قطعه كمياب زربفت وجود دارد كه در آن طرح گل و غنچه و برگ نخل به شيوه هنر دوره تيمورى كار شده است.
با اين همه، در دوره صفويه است كه عصر طلايى نساجى و بافندگى ايران شروع مى شود.
علاوه بر كارگاه هاى بافندگى يزد و كاشان، شاه عباس كارگاه هاى ديگرى تأسيس كرد. به خصوص در اصفهان كه پارچه هاى اعلا و منسوجات براى زندگى روزانه بافته مى شد. در موزه مترو پوليتن نيويورك پارچه هاى ابريشمى تاريخ دار از زمان شاه عباس موجود است كه روى آنها نام بافنده يعنى «حسين» و تاريخ ۱۰۰۸ هجرى ثبت شده است.
در موزه كوپريونيون دو قطعه پارچه ابريشمى عالى وجود دارد كه روى آن منظره اى از داستان ليلى و مجنون ديده مى شود. اين پارچه ها از آن روى اهميت دارند كه نام بافنده آنها «غياث» روى آن نقش بسته است. مخمل ها و زربفت هاى زمان شاه عباس صفوى از عالى ترين و زيباترين پارچه هايى است كه تاكنون جهان به خود ديده است.
يك مجموعه نفيس و بى نظير از عالى ترين منسوجات ايرانى مربوط به اواخر دوره صفويه هم اكنون در گنجينه موزه متروپوليتن نيويورك محافظت مى شود.
در اين نوشتار از ميان رشته هاى متعددى كه ايرانيان در آنها سرآمد روزگار خويش بوده اند تنها به چند نمونه اشارات مختصرى داشتيم و با ذكر نمونه هاى اندكى از حضور گرانسنگ و بى بديل آن در مراكز فرهنگى بين المللى، شأن انديشه و هنرپيشينيان خود را مرور كرديم.
ناگفته آشكار است كه پرداختن به نگارگرى و مينياتور، سفال، خط و تذهيب، فلزكارى، شيشه و بلور، كاشيكارى، گچ برى و حجارى، چوب برى و منبت كارى و ... مشحون از ياد آورى هاى غرورانگيز و سرشار از اطلاعات ضرورى براى درك و فهم هر چه ژرف تر فرهنگ و تمدن ايرانى است. اين نوشتار به اختصار اشارات اندكى به انعكاس و هنر و صنعت ايرانى در عالى ترين سطوح فرهنگى جهان داشته و زمينه اى فراهم مى آورد تا به مباحث تحليلى و تحقيقى با نگرشى جدى تر بپردازيم. مى خواهيم بسترساز رمزگشايى هاى شوق آفرين و راهگشا باشيم. براى دستيابى به «شيوه ايرانى» در ميان ملل امروز جهان دستمان پر است. سلسله جبالى دست نايافتنى از هنرمندان بزرگ و صنعتگران ماهر در پس زمينه ذهنى، تاريخى و فرهنگى ما حضور دارند. آنها با گذشت قرون و اعصار همچنان به درخشش خود در فرهنگ بشرى ادامه مى دهند، تيردان ما پر از تير است!
پايان پيام
******
